Tewfîq Wehbî

Tewfîq Wehbe kî ye?

Kesayetî hene ku bi helbest, roman û stranan xizmeta çanda kurdî kirine. Ji bo Tewfîq Wehbe, wî rêyek cuda girt: ziman bixwe. Dipirsî: Kurdî çawa tê nivîsandin? Çawa dikarin qaîdeyên zelal ji bo wê bêne danîn? Dengên wê çawa dikarin bi tîpan bên temsîlkirin? Çawa dikare ferhengek ku ferhenga xwe bigihîne xwendekar û lêkolîner were amadekirin? Ji ber vê yekê ew ji piraniya karakterên berê yên rêzefîlma me cîhek cûda digire. Ew ne helbestvanekî wek Ehmedê Xanî û Jakarkhoen bû, ne jî dengbêjekî wek Hesen Zirk û Elî Mêrdan bû. Zimanzan, lêkolîner, efser û dewletparêz bû û di heman demê de qonaxeke pir aloz di dîroka Iraq û herêmê de jiya.

Lêkolînên li ser dîroka nivîsandina kurdî rola wê ya berbiçav di hewildanên ji bo sererastkirina alfabeya kurdî û pêşvebirina nivîsandina soranî di nîvê yekem a sedsala bîstan de nîşan didin.

Ji Silêmaniyê dest pê dike

Tewfîq Wehbe di sala 1891ê de li Silêmaniyê ji dayîk bûye. Silêmanî di wê qonaxê de yek ji girîngtirîn jîngeha çanda kurdî bû û hejmareke mezin ji helbestvan, rewşenbîr û nivîskar jê derketin. Lê Tewfîq Wehbe bi nivîskariyê dest bi karê xwe nekir. Rêya wî ya yekem ev bû: artêş. Di dawiya serdema Osmaniyan de perwerdeya leşkerî dît û tevlî saziyên leşkerî yên osmaniyan bû. Ev paşnav dê paşê wî bike fîgurek ku du cîhanên xuya dûr li hev dixist: mêrê leşkerî yê profesyonel û lêkolînerê zimanzaniyê.

Zabitê Osmanî

Wehbe li saziyên leşkerî yên Osmanî xwendiye û bûye efserê artêşê. Wê demê Împaratoriya Osmanî di salên xwe yên dawî re derbas dibû, li herêmê şer û guhertinên mezin ên neteweyî û siyasî dihatin dîtin. Bi destpêkirina Şerê Cîhanê yê Yekem 1914-1918, Wehbe di artêşa Osmanî de efser bû. Ji ber vê yekê, mirovê ku wê piştre li pirtûk û ferhengan rûnişt, di xortaniya xwe de serpêhatiya eniyê, şer û hilweşîna împaratoriya ku di saziyên wê de perwerde dibû jiya. Piştî şer her tişt guherî. Împaratoriya Osmanî bi dawî bû û Îraq kete qonaxeke nû ya siyasî di bin desthilata Brîtanyayê de û piştre jî avakirina Keyaniya Iraqê.

Tewfîq Wehbî vegeriya Iraqê.

Iraqa nû

Piştî damezrandina dewleta nû ya Îraqê di sala 1920an de, Tewfîq Wehbî kete nav dezgehên wê yên leşkerî û îdarî. Di jiyana xwe de gelek wezîfeyên leşkerî û hikûmî girtiye. Ev di kesayeta wî de xaleke girîng e: Tewfîq Wehbe ne lêkolînerekî dûrî dewletê bû. Belê, di heman demê de beşek ji saziyên wê bû. Ji ber vê yekê jînenîgariya wî di nav hev de ye: artêş - rêveberî - siyaset - lêkolînên zimannasî. Ev yek di nav kesayetiyên çandî yên ku me behsa wan kiriye de kêm e.

Meraqa wî bi zimanê Kurdî kengî dest pê kir?

Meraqa Wehbe ya bi zimanî piştî teqawidbûnê ne hobiyeke dereng bû. Ji salên 1920’an ve ew yek ji wan kesan e ku bi vê pirsgirêkê re mijûl bûye: Emê çawa kurdî rasttir binivîsin? Wê demê sîstemeke nivîskî ya yekgirtî ji aliyê hemû kurdan ve tunebû. Nivîsandina kurdî li Iraq û Îranê bi giranî li ser tîpên erebî û farisî yên guhertî bû, lê alfabeya kurmancî ya latînî paşê li Sûriyê û Tirkiyê derket, bi taybetî bi hewlên Celadet Bedraxan ve girêdayî bû. Tewfîq Wehbe jî li Iraqê di nav jîngeha Soranî de kar kiriye.

Pirsgirêka ku wî di alfabeyê de dît

Di kurdî de dengên ku tam li hev nayên erebî hene. Dema ku em hewl didin alfabeya erebî ya kevneşopî wekî ku heye bikar bînin ev pirsgirêkek çêdike. Dibe ku hin herf ji dengekî zêdetir nîşan bidin û hin dengên kurdî jî hewceyê nîşaneyên taybetî ne. Wehbî dît ku nivîsandin divê têkiliya di navbera:

Deng û tîp

Zelaltir û rêkûpêktir. Ji vir ve ceribandinên xwe yên di reforma alfabeyê de dest pê kir.

Projeya alfabeya latînî

Yek ji wan projeyên ku herî zêde bi navê Tewfîq Wehbe ve girêdayî ye, hewldana wî ya pêşxistina alfabeya kurdî ya bi tîpên latînî ye. Di dawiya salên 1920-an û destpêka salên 1930-an de li ser sîstema latînî ya nivîsandina kurdî dixebitî. Armanca wî ya bingehîn bidestxistina sîstemeke ku bi awayekî rast dengên Kurdan temsîl bike bû. Li vir divê em du projeyên dîrokî ji hev cuda bikin: Tewfîq Wehbe di serî de di hawîrdora soranî ya iraqî de kar kiriye. Di salên 1930î de Celadet Bedraxan alfabeya latînî ya ku di serî de bi kurmancî re têkildar bû pêş xist û di sala 1932an de di kovara Hawarê de derket.

Ango alfabeya kurdî ya latînî ne tenê projeya kesekî bû, lê belê li herêmên cuda hewldanên cuda derketin holê.

Çima alfabeya wî nebû alfabeya giştî?

Ji ber ku ziman tenê bi biryareke zimanî nayê guhertin. Ev jî hene: dibistan, dewlet, çapxane, çapemenî, adetên çandî û siyaset. Li Kurdistana Iraqê, soranî bi piranî bi alfabeya erebî-kurdî ya guhertî pêşde çû. Berevajî vê, alfabeya latînî di nivîsandina kurmancî de zêdetir belav bûye. Ji ber vê yekê, sîstema Wehbî ya Latînî nebû alfabeya serdest li Kurdistana Iraqê. Lê ev proje girîng ma, ji ber ku ew yek ji hewildanên destpêkê û bi rêkûpêk bû ji bo çaksazkirina nivîsandina kurdî li ser bingeheke fonetîk.

Wî ji alfabeya erebî îhmal nekir

Çewtiyek e ku mirov bifikire ku Tewfîq Wehbe tenê bi Latînî re eleqedar bû. Wî herwiha beşdarî gengeşeya çaksazîkirina nivîsandina kurdî bi tîpên erebî bû. Yek ji pirsgirêkên sereke jî temsîliyeta zelal a tevger û dengên kurdan bû. Nivîsandina soranî ya nûjen ku em îro dibînin, sîstemek ji erebiya kevneşopî pir hatiye guherandin, bi kar tîne, lewra her jimareke mezin a dengan xwediyê temsîleke zelal e. Wehbe yek ji pêşengên qonaxa nîqaş û ceribandinê bû ku di gihîştina pergalên birêkûpêk de bû.

Rêzimana zimanê kurdî

Armanca wî ne tenê guhertina tîpan bû. Belê, wî jî xwest ku bixwîne: Ziman çawa dixebite? Loma jî li ser rêzimana zimanê kurdî xebatên nivîsî. Xwendina rêzimanê ji bo her zimanê ku bixwaze ji bikaranîna rojane ber bi: dibistan, zanîngeh, rojnamegerî, pirtûk û ferhengan ve biçe pir girîng e. Ji ber ku zimanê ku li malê tê bikar anîn bêyî pirtûkek rêzimanê bi awayekî xwezayî dikare hebe. Lê gava ku hûn dixwazin bi hezaran xwendekar hîn bikin, hûn hewceyê bersivên zelal in: Cînavên çi ne? Lêker çawa tê girêdan? Tewang çawa dixebitin? Hevok çawa tê çêkirin? Peyv çawa têne nivîsandin?

Ev pirs di dilê projeya Wehbe de bûn.

Wî nexwest zimanekî nû îcad bike

Ev xalek girîng e. Reforma zimanî nayê wateya afirandina zimanekî ji sifrê. Wehbe hewl dida ku zimanê heyî vebêje û awayê nivîsandin û hînkirina wî organîze bike. Yanî ji axaftina kurdî ya zindî dest pê kir û paşê hewl da ku amûrên zanistî ji bo hînkirin û xwendina wê ava bike. Ev cudahî bingehîn e.

Yek ji projeyên wî yên herî girîng jî ferhenga Kurdî-Îngilîzî ye.

Yek ji wan berhemên ku heta îro navê Tewfîq Wehbî maye ev e: Ferhengeke Kurdî-Îngilîzî ku bi lêkolîner û dîplomatê Brîtanî: C.J. Edmonds - Cecil John Edmonds hatiye amadekirin. Ferheng di sala 1966an de ji aliyê Oxford University Press ve hatiye çapkirin. Ev berhem yek ji navdartirîn referansên ferhengî yên klasîk e ji bo kurdiya soranî di sedsala bîstan de.

C.J. Edmonds kî ye?

Edmunds karmend û dîplomatekî Brîtanî bû ku li Iraqê dijiya û kar dikir, û zanyariyên berfireh li ser navçeyên kurdî û zimanê kurdî hebû. Dema ku tecrubeya Wehbî wek kurdperwer û zimanzanekî bi zanîna Edmonds a akademîk û îdarî ve hat yekkirin, projeyek girîng a ferhengnasî derket holê. Ferheng ne tenê wergera peyvên rojane bû. Belê, ew bûye referans ji bo lêkolîner, xwendekar û wergêrên ku dixwazin di navbera: Kurdî û Îngilîzî de derbas bibin.

Çima ferheng girîng e?

Ka em zimanekî bifikirin ku têra ferhengan nake. Ger lêkolîner bi peyvek kevnar an herêmî re rû bi rû bimîne, ew li ku dinihêre? Ger wergêr bixwaze wateya rast bizane, ew behsa çi dike? Ger kesek biyanî bixwaze zimanekî hîn bibe, ew çawa dest pê dike? Ferheng beşek mezin ji zanîna devkî vediguherîne referansa nivîskî. Ji ber vê yekê, karê ferhengî ji helbestê kêmtir navdar xuya dike, lê di avakirina ziman de pir girîng e.

Ziman ji bo wî zanistek bû

Di vir de Tewfîq Wehbe ji hin parêzvanên ziman ku tenê bi hestyarî pê re mijûl dibin cuda ye. Ji bo wî hezkirina ziman têrê nake. Divê hûn: dengên wan bixwînin. Rêgezên wê diyar bikin. Ferhenga wê berhev bike. Pergalek ji bo nivîsandina wê saz bikin. Û ji bo hînkirina wê amûran çêbikin. Ji ber vê yekê jî projeya wî dikare wekî projeyekê were binavkirin: Veguherandina ziman di mijara lêkolîna sîstematîk de.

Meraqa wî li ser ziman nesekinî

Tewfîq Wehbe xwedî berjewendiyên berfireh bû. Wî her wiha li ser mijarên girêdayî: Dîrok, çand, mîrate, erdnîgarî û koka hin nav û cihan kurdî nivîsî û lêkolîn kir. Di heman demê de bi lêkolînên têkildarî dîroka kevnar a herêmê re jî eleqedar bû. Li vir, divê ferqek di navbera du tiştan de were danîn: hin ramanên wî yên dîrokî di asta lêkolînên serdema wî de ne, û hin hîpotezên ku di sedsala bîstan de di lêkolînên kurdî û ewropî de belav bûne, êdî ne mecbûrî lihevhatina akademîk a nûjen temsîl dikin. Ev ji bo lêkolînerê ku deh sal berê jiyaye normal e.

Ji ber vê yekê, girîngiya wî ya bingehîn dimîne: rêberiya wî di lêkolînê de, û ne hewcedariya rastdariya her hîpoteza dîrokî ya ku wî nivîsandiye.

Tewfîq Wehbî û siyaseta Iraqê

Karîyera wî ya giştî bi artêşê ranewestiya. Wehbî derbasî jiyana siyasî û îdarî li Şahnişîna Iraqê bû û di qonaxên curbicur de postên hikûmetê û wezîrtiyê girt. Ev qonax wê di çarçoveyeke siyasî ya aloz de cih digire, ku tê de Padîşahiya Iraqê şahidê nakokiyên navxweyî û guhertinên hikûmetê yên dubare bû. Ji ber vê yekê, çêtir e ku mirov rola wî ya siyasî ji nirxandina destkeftiyên wî yên zimanî cuda bixwîne: lêkolînerê zimannas tiştekî din e û berpirsê hikûmetê û helwestên wî yên siyasî tiştekî din e. Dibe ku her du di heman kesê de werin ba hev bêyî ku yek bixweber delîlek din be.

Wezîrek... û di heman demê de lêkolîner

Tiştê balkêş ev e ku karê hikûmetê eleqeya wî ya bi ziman re nehişt. Bi rojhilatnas û lêkolîneran re nivîsandin, lêkolîn û danûstendina xwe bidomînin. Vê yekê jîyana wî li ser du xetên paralel derbas kir: xeta yekem artêş, dewlet û siyaset bû. Rêza duyem, rêziman, alfabe û ferhengoka kurdî. Di dawiyê de, rêza duyemîn ew e ku herî zêde di bîra çandî de dimîne.

London

Tewfîq Wehbî beşeke girîng a salên xwe yên dawî li Londonê derbas kir. Hebûna wî ya li Brîtanyayê jî ji bo têkiliya wî ya bi sazî û lêkolînerên ku bi xebatên kurdî û Rojhilata Navîn re eleqedar in, girîng bû. Di wê hawîrdorê de xebata wî ya zanistî û çandî berdewam kir. Wî her wiha ji bo piştgirîkirina saziyên ku bi çand û xebatên kurdî yên li Ewropayê re têkildar in.

Enstîtuya Kurdî li Parîsê

Aliyeke din a girîng a mîrateya wî jî heye. Tewfîq Wehbî yek ji kesayetên ku di destpêka salên 1980’an de bi damezrandina Enstîtuya Kurdî li Parîsê ve girêdayî bû. Enstîtuya ku di sala 1983an de hat damezrandin, paşê bû yek ji girîngtirîn saziyên Ewropî yên pispor di warên: çand, zimanê kurdî, pirtûk, arşîv, lêkolîn û semîneran de. Hebûna kesayetek ji nifşê wî di vê projeyê de nîşan dide ku eleqeya wî ya bi ziman heta salên xwe yên dawîn berdewam kiriye.

Di navbera Wehbî, Jakarkhwain û Hacer de

Di sê beşên dawî de rêzek çandî ya pir xweş heye: 014 - Jakarkhoen ziman di helbestê de bi kar aniye, rêziman û ferhengek jî nivîsiye. 015 – Hejar di helbest, werger û ferhengê de bi kar aniye. 017 – Tewfîq Wehbî bi giranî li ser rêziman, alfabe, ferheng û lêkolîna zimannasiyê sekinî. Her sê jî xizmeta zimên kirin, lê her yek bi awayê xwe. Jakarkhoen ew kir dengek civakî û helbestî. Hjar mîrasê di navbera ziman û zaravayan de vediguhêze. Tewfîq Wehbe jî hewl da ku bide wê: amûrên rêxistinî, perwerdehî û xwendinê.

Soranî di projeya xwe de

Berhemên Wehbe bi taybetî bi: Kurdiya Soranî ve girêdayî ne. Ev di çerçoveya dîroka ziman de xaleka giring a. Di sedsala bîstan de, kurmancî û soranî hin kevneşopiyên nivîsandinê ji hev cuda pêş xistin. Di kurmancî de alfabeya latînî ya ku bi ekola Hawarê ve girêdayî ye, belav bûye. Ji bo soranî jî, bi taybetî li Iraq û Îranê, di bingeh de bi alfabeya kurdî ya li ser tîpa erebî ya guhertî berdewam kir. Xebata Wehbe dikeve navenda qonaxa ku ev sîstem tê de hatine nîqaşkirin, pêşxistin û bicihanîn.

Çima alfabe ji bo nasnameya çandî girîng e?

Ji ber ku nivîsandin şiyana ziman ku bi demê re bimeşe diyar dike. Deng winda dibe. Ji bo nivîsê, ew dimîne. Ger alfabeya we ya zelal hebe hûn dikarin: Pirtûkek çap bikin. Tu dibistanekê vekî. Ferhengek çêkin. Tu rojnameyekê dinivîsî. Helbestekê ezber bikin. Zanist wergerîne. Loma jî nîqaşên Wehbe yên li ser nameyan ne mijareke teknîkî ya biçûk bû. Ew bi pirsa mezin ve girêdayî bû: Kurdî çawa dibe zimanekî nûjen yê hînkirin û nivîsandinê?

Têkiliya wî bi rojhilatnas û lêkolîneran re

Tewfîq Wehbe di serdemekê de jiyaye ku beşeke mezin ji lêkolînên akademîk ên ku li zanîngehên Ewropayê li ser kurdî hatine nivîsandin ji rojhilatnas û lêkolînerên biyanî hatine. Lê di xaleke bingehîn de ji wan cuda bû: Kurdî ziman û çanda wî bû. Vê yekê zanyariya hundurîn a ferheng, bilêvkirin û karanîna civakî da wî ku lêkolînerek ji derve bi hêsanî ne xwediyê wê ye. Di encamê de, hevkariya bi zanyarên wekî Edmunds re hişt ku wî bigihîje lêkolînên akademîk, ferheng û kevneşopiyên weşanê yên Ewropî. Ji ber vê yekê hevkariya di navbera her du aliyan de girîng e.

Ma Tewfîq Wehbe nivîskar bû?

Erê bi wateyeke berfireh, lê ew di serî de wek helbestvan an romannivîs nayê naskirin. Cihê wê yê sereke ji: zimannasî - rêziman - ferheng - alfabe - lêkolîn tê. Ji ber vê yekê di dîzaynkirina beşê de wesifkirina wî wekî “pêşengê ziman û lêkolîna kurdî” ji binavkirina wî wekî “helbestvan” an “nivîskar” rasttir e.

Salên dirêj ên veguherînan

Dema ku em bi kronolojîk li jiyana wî dinêrin, em tiştek balkêş dibînin. Di sala 1891ê de di serdema Osmaniyan de hatiye dinyayê. Şahidê Şerê Cîhanê yê Yekem bûye Şahidê hilweşîna Împaratoriya Osmanî. Şahidê damezrandina Qraliyeta Iraqê bû. Di artêş û dewletê de xebitî. Ew bû şahidê berfirehbûna rojnamevanî, radyo û perwerdehiya nûjen. Ew beşdarî projeyên nûjenkirina nivîsandina kurdî bû. Paşê ew heta serdema zanîngeh û enstîtûyên çandî yên nûjen ên ewropî jiya. Ango, jiyana wî hema hema sedsalek ji derbasbûna ji împaratorî ber bi dewleta nûjen û ji destnivîsa bo ferhenga akademîk a çapkirî derbas bû.

Mirina wî

Tewfîq Wehbî di sala 1984an de li Londonê, piştî jiyaneke nêzîkî not û sê salan, koça dawî kir. Hêjayî gotinê ye ku sala mirina wî bi sala mirina karakterê beşa 014 Jakarkhoen re yek e. Lê her du zilam rêyên pir cûda girtin. Jakarkhoen helbesta kurdî bigihîne gel. Ji bo Wehbî jî, wî hewl da ku wê bike sîstemek ku dikare were xwendin, nivîsandin û hînkirin.

Çi maye ji Tewfîq Wehbe?

Pirtûkên wî mane. Û ferhenga wî ma. Lêkolînên girêdayî projeya wî di alfabeyê de man. Lê mîrasa wî ya herî girîng dibe ku ramanek berfirehtir be: ziman ne tenê ji axaftvanan re, pêdivî bi sazî û amûran heye. Ji bo ku zimanek di cîhana nûjen de bijî, pêdivî ye: dibistan, rêziman, alfabe, ferheng, çapxane, lêkolîner û zanîngeh. Tewfîq Wehbî beşeke mezin ji jiyana xwe li ser van amûran derbas kir.

Çima em Tewfîq Wehbe bi bîr tînin?

Ji ber ku ew aliyek temsîl dike ku her gav navûdengê ku helbestvan an stranbêjek distîne nagire. Helbestvan helbesteke ku mirov bikaribe ezber bike berdide. Stranbêj stranek ku bi mîlyonan dibihîse dihêle. Zimanzan tiştekî kêm xuya lê bi kûrahî bibandor li dû xwe dihêle: Amûrên ku dihêle kesên din binivîsin, bixwînin û fêr bibin. Tewfîq Wehbe li ser dengên kurdî lêkolîn kir. Di qaîdeyên wê de hatî nivîsandin. Biceribînin ku alfabeya wê rast bikin. Tîpên latînî biceribînin. Ew beşdarî pêşxistina lêkolînên li ser nivîsandina soranî bû. Bi C.J Edmonds re yek ji navdartirîn ferhengên kurdî-îngilîzî yên sedsala bîstan amade kir.

Di heman demê de, wî jiyanek bi tevahî cûda ji wêneyê lêkolînerê veqetandî derbas kir: efserekî berê yê Osmanî, karmendekî dewleta Iraqê, wezîr, lêkolîner û rewşenbîr bû. Lewma jînenîgariya wî ne tenê çîroka zimanzanekî ye. Ew çîroka mirovekî ye ku derbasbûna ji Împaratoriya Osmanî bo Iraqa nûjen, û ji perwerdehiya kevneşopî berbi lêkolînên zimannasî û saziyên çandî yên nûjen ve jiyaye. Di dilê van hemûyan de pirsek maye: Em çawa kurdî binivîsin û ji bo nifşên paşerojê biparêzin?