Meryem Xan

Meryem Xan kî ye?

Berî ku radyo û tomar bibin beşek bingehîn a muzîka kurdî, stran bi giranî bi deng û bîrê dihate şandin. Dengbeg stranê ezber dike, li ber çavê xelkê dike û paşê digihîne dengbegekî din û ji nifşekî din re. Di nîvê pêşîn ê sedsala bîstan de teknolojiya tomarkirinê û radyo ketin vê hevkêşeyê. Li vir navê Meryem Xan derbas dibe. Ew di wê qonaxê de bû yek ji navdartirîn dengên jin ên Kurd, û dengê wê gihîşt CDyan û piştre di Radyoya Bexdayê de, di demekê de ku qada hunerî ya giştî, bi taybetî stranbêjiya pîşeyî, ji jinan re gelek dijwartir bû.

Loma girîngiya wê ne tenê bi xweşiya deng û stranên wê re sînordar e; Belê, ew yek ji wan jinên ku dengê jina Kurd ji qada taybet veguhestiye dengbêj, radyo û raya giştî.

Jidayîkbûn li herêma Bûtanê

Çavkaniyên ku herî zêde belav bûne, jidayikbûna wê di sala 1904an de li gundekî bi navê Dêrgolê an Dêrgûlê, li herêma Şirnexê ya îroyîn, li başûrê rojhilatê Tirkiyê, di nav qada dîrokî û çandî de ku bi navê Botanê tê zanîn, cih digirin. semakurd.net Di hin biyografî de tê gotin ku navê bavê wê: Mihemed Ehmedê Botî – Mihemed Ehmed El-Boutî. Devera ku ez tê de mezin bûm, bi kevneşopiyên çîrokbêjiya devkî û stranbêjiyê dewlemend bû, hawîrdoreke ku Dengbeg tê de geş bû. Ev mîras wê bibe bingehê serpêhatiya wê ya hunerî.

Dingbeg çi ye?

Ji bo têgihîştina Meryem Xan divê mirov peyva Dengbêj fam bike. Dengbij ne tenê di wateya nûjen de stranbêj e. Çîroknûs, stranbêj û bîrewerekî devkî ye; Bi dengê xwe çîrokên evîn, veqetîn, şer, koçberî, lehengî, trajediyên malbatî û bûyerên dîrokî vedibêje. Ev huner bi sedsalan berî belavbûna tomarkirin û nivîsandina gelêrî navgînek bingehîn bû ji bo parastina beşeke mezin ji mîrata kurdî. Meryem Xan di nav vê cîhana stranbêjiyê de mezin bû, û bû yek ji jinên herî navdar ên ku di sedsala bîstan de pê re têkildar bû.

Şer û Koçberî

Zarokatiya Meryem Xan hevdem bû bi yek ji serdemên herî aloz di dîroka herêmê de. Şerê Cîhanê yê Yekem û alozî û guhertinên nifûsê bandoreke giran li navçeyên sînorî kir. Çend çavkaniyan behsa wê yekê dikin ku malbata wê di vê qonaxê de welatê xwe terikandine û koçî herêmên kurdî li Sûriyê kirine, ku Qamişlo û Şamê di jînenîgariya wê de behsa wan tê kirin. Ji ber vê yekê, ew di destpêka jiyana xwe de ketiye koçberiyê. Dûv re, jiyana wê bibe rêze tevgerên dirêj: Bûtan → Sûriye → Zaxo → Mûsil → Bexda. Lêbelê, rêz û tarîxên hin qereqolan di navbera çavkaniyan de hinekî cûda dibe.

Zewac û malbata Bedraxan

Yek ji navdartirîn serpêhatiyên girêdayî jiyana wê dibêje ku di dema xwe ya li Sûriyê de, wê bi endamên malbata navdar a Kurd Bedraxan nas kir û bi zilamekî ji vê malbatê re zewicî. Çîrok dibêje ku dema wê xwest ku stranbêjiyê bidomîne pirsgirêk derket. Mêrê wê ne rehet bû ku ew wekî stranbêj û dongbig li pêş çavê gel xuya bibe, û neçar ma ku di navbera jiyana zewacê û kariyera xwe ya hunerî de hilbijêrin. Ji ber vê yekê wê huner hilbijart û zewac bi dawî bû. Ev çîrok di bêtirî yek jêderan de hatiye behs kirin, lê hûrguliyên navê mêrê û rewşên zewacê û veqetandinê ne wek hev in, ji ber vê yekê çêtirîn e ku meriv wê wekî beşek navdar ji jînenîgariya wê ya ku ji hêla çend hesaban ve hatî piştgirî kirin, bi hûrguliyên cûda ve were hesibandin.

Jinek ku di salên 1920 û 1930 de li ber temaşevanan stranan dibêje

Ev xal pir girîng e. Dibe ku îro biryara jinekê ku bibe stranbêj bi awayekî normal xuya bike, lê derdora civakî ya Meryem Xan di salên 1920 û 1930 de cuda bû. Hunera giştî ya dingbig ji hêla mêran ve serdest bû, û jinên ku dixwestin bi profesyonelî li pêş temaşevanan stranan bibêjin, bi astengiyên civakî yên mezin re rû bi rû man. Lêkolînên li ser danasîna jinan diyar dikin ku serpêhatiya Meryem Xan, û piştre jî serpêhatiya Ayişa Şan, rêjeya nakokiyên ku hin jin rû bi rû mane ji ber bijartina stranbêjiya giştî eşkere dikin. Biblio

Ev kariyera wê ji çîrokek muzîkê bêtir dike. Di heman demê de çîroka jinekê ye ku di civakeke ku bi hêsanî heman cih nedaye jinan de israr kiriye ku bibe xwedî dengekî giştî.

Ber bi Zaxo

Yek jînenîgarî dibêje ku ew di sala 1924an de çûye Zaxoyê û bi salan li wir maye û berê xwe daye Mûsilê. Zaxo li cihekî girîng ê erdnîgarî û nêzî sînorên niha yên di navbera Iraq, Tirkiye û Sûriyê de ye. Ji bo hunermendek ku kevneşopên stranbêjiya Bhutanî hildigire, ev herêm tevî sînorên siyasî yên nûjen beşek ji cîhek çandî ya bi hev ve girêdayî bû. Ji Zaxoyê rêwîtiya wê li başûr berdewam kir.

Mûsil, piştre Bexda

Li gorî vegotina dubare ya di jînenîgariya wê de, Meryem Xan di sala 1936an de çûye Mûsilê û ji wir jî çûye Bexdayê. Çûyîna Bexdayê di jiyana wê ya hunerî de xala herî girîng bû. Bexda ne tenê bajarekî mezin bû. Ew navendek ji bo radyo, tomar û pîşesaziya muzîkê li Iraqê bû, û Meryem Xan karîbû ji stranbêjiyê di nav jîngeha herêmî de derbasî tomarkirina profesyonel û weşana radyoyê bibe.

Bexda...dema ku her tişt guherî

Meryem Xan li Bexdayê bi hunermend û dengbêjên kurd re nas kir, ku hejmarek ji wan piştre bûne navên girîng di dîroka muzîka kurdî de. Di çavkaniyan de navên wekî: Mihemed Arif El-Cezrawî - Mihemed Arif Cizrawî Elî Mardan - Elî Merdan û hejmarek hunermendên ji herêmên cuda yên kurdan hatine binavkirin. Ev qada hunerî ji jiyana gund û kevneşopiya Dengbegê cuda bû. Li vir hene: mîkrofon, band, studyo, tomar, û radyo. Meryem Xan bi şêwazeke devkî ya kevnar bi xwe re kete dinyayê. Ev bi rastî yek ji xalên herî girîng ên ezmûna wê ye.

Ji dingbai heta silindir

Beriya serdema tomarkirinê, dengê dengbêjekî heya ku kesek hebûya ku wî bi bîr bîne dijiya. Roller ew guhert. Mimkun bû ku hunermendek carekê bistirê, paşê dengê wî bi salan şûnda û li bajarên ku qet neçûbû bihîstin. Çend çavkanî Meryem Xan weke yekemîn jina Kurd ku strana wê di tomarên bazirganî de hatiye parastin, bi nav dikin. Ev tomarên wê dike belgeyên çandî yên girîng, ne tenê stranên kevn. Bi saya wê, îro mirov dikare guheztina dengê jineke kurd a nîvê yekem a sedsala bîstan bibihîze.

Te çend stran tomar kirin?

Li vir xalek heye ku rastbûnê hewce dike. Gelek caran di jêderan de tê gotin ku dengên Meryem Xan nêzîkî 200 stran an jî zêdetir bûne, nemaze yên ku wê di dema kariyera xwe de û di Radyoya Bexdayê de pêşkêş kirine an berhev kirine. Lê ev nayê wê wateyê ku îro 200 qeydên wê yên bazirganî hene ku hatine parastin. Lêkolîner û berhemhênerê muzîkê Ian Nagoski, ku tomarên dîrokî ji Bexdayê ji nû ve weşandine, destnîşan dike ku ew bi 14 performansa tomarkirî yên wê li ser dîskê dizane, lê hesabên dîrokî bi qasî 200 stranan jê re krediyek tê hesibandin. Ji ber vê yekê, formulasyona herî rast a Cord 24 ev e:

"Meryem Xan di dema kariyera xwe de bi qasî 200 stran û performansa tê hesibandin, di heman demê de hejmara tomarên bazirganî yên naskirî û parastî gelek kêmtir e."

Ev ji gotina ku wê 200 tomar derxistiye rasttir e.

Radyoya Bexda

Hatina radyoyê di çanda muzîkê ya herêmê de xaleke mezin bû. Radyoya Bexdayê bû platformek girîng ji bo strana kurdî û Meryem Xan tevlî weşana wê ya kurdî bû û li wir stranên xwe bi esman pêşkêş kir. Û li vir veguhertineke pir girîng rû da: dengê jineke ku li gundekî herêma Bûtanê dest bi jiyana xwe kiriye, di heman kêliyê de dikare bigihêje guhdarên herêmên dûr. Ji Bexdayê heta Mûsilê û ji herêmên Iraqê heta herêmên Kurdistanî yên li derveyî sînor. Ev yek ji wan sedemên ku wê navdar kir.

We kengî dest bi Radyoya Bexdayê kir?

Çavkanî li ser tarîxa rast ji hev cuda ne. Di hin hesaban de tê gotin ku wê ji nîvê salên 1930-an ve di radyoyê de xebitiye, lê çavkaniyên din destpêka wê ya fermî bi beşa kurdî ya sala 1939-an ve girêdidin. Ji ber vê yekê, çêtir e ku meriv salek bêyî zelalkirina cûdahiyê nesekine. Tiştê teqez ev e ku Radyoya Bexdayê di karê wê yê pîşeyî de girîngtirîn stasyon bû.

Wê çi stran digot?

Stranên Meryem Xan gelek hêmanên cîhana Dengbeg û folklora Kurdî hilgirtibûn. Em tê de dibînin: evîn, veqetîn, hesret, xemgînî, xerîbî, çîrokên mirovan, şîn, xweza, jiyana civakî. Qeydên wê jî ji ber wê yekê têne cuda kirin ku ew formek pêşîn a performansa tomarkirî ya kurmancî diparêzin. Ev yek guhdariya wê ya îro dike mîna guhdarîkirina beşek ji bîranîna dengî ya Bhutan û giravê di nîvê yekem a sedsala bîstan de.

Yek ji stranên wê yên herî navdar

Jêder û arşîvên mûzîkê behsa çend stranên girêdayî bi navê Meryem Xan dikin, ji wan: Were Domam / Domamê Bavê Koroxlî Helîmê Mihemedo Ronî Gewra Min Tu Nîne Sêvê û Hecî Elî Hesanê Osman Lê Lê Weso Gulşenî Lê Min dev ji axaftinê berde, bihêle. Hin ji van stranan girêdayî folklorê ne an jî bi kevneşopiyên kevnar ve girêdayî ne. Ev xalek pir girîng e: ne her tiştê ku Meryem Xan distira pêkhateya wê bi xwe bû. Weke gelek Dengbegan, ew jî bi qasî ku hunermendek xwedî kesayeteke dengbêjî ya taybet bû, hilgirê mîrateyê bû û pêşkêşkarê wê bû.

Were Domam Yek ji tomarên ku bi taybetî bi navê wê ve hatiye girêdan ev e: Were Domam, û ew di nav guhertoyên cihê yên nav arşîvan de xuya dike. Stran di nav berhemên ku dema behsa Meryem Xan û mîrata wê tê kirin de ji nû ve tê vegotin. Dîroka Kurdî Di sêwirana beşê de sernavê wê, li gel wêneya def û mîkrofona kevn, dikare wekî hêmanek dîtbarî jî were bikar anîn.

Deng û stîla wê

Meryem Xan xwe dispêre stranbêjiya nûjen ku tenê li ser bingeha pêşandana dengbêjiyê ye. Rehên wê yên bingehîn di vegotina lîrîka Dengbij de bûn. Ji ber vê yekê deng xwedî fonksiyonek dualî bû: stran + vegotina çîrokê. Şahidên paşerojê yên hunermendên ku ew nas dikirin, diyar dikin ku performansa wê hestyarî û rasterast bû, û ku tevî jiyana xwe li Bexdayê têkiliyek zelal bi çand û adetên kurdî re hebû.

Meryem Xan û jina Kurd

Ev belkî di beşa Kurd 24ê de girîngtirîn qonax e ku meriv dikare ronî bike. Beriya Meryem Xan teqez jin stran digotin. Dayik ji zarokan re stranan dibêjin. Jin di dawetan de stranan dibêjin. Stranên şîn, xebat û evînê hene. Lê pirsgirêk di qada giştî, profesyonelî û qeydkirinê de bû. Meryem Xan ket vê qadê. Li ber mîkrofonê stran digot. Dengê wê li ser CDyan hat tomarkirin. Û li radyoyê hat. Bi vî awayî dengê jina Kurd bû navgîneke ku ji mirina xwediyê xwe rizgar bibe û li ser sînoran derbas bibe. Ji ber vê yekê jî çavkaniyên nûjen wê weke kesayeteke pêşeng a ku rê li ber nifşên hunermendên jin ên Kurd ên li jêr vekiriye bi nav dikin.

berî Eyşe Şan

Di rêza xwe de me berê di beşa 003 de behsa Ayşe Şan kiribû. Têkiliya her du karakteran pir girîng e. Meryem Xan ji nifşek berê ye; Ew di sala 1949 de mir, dema ku kariyera Aisha Shan paşê dest pê kir. Lêkolînên ku li ser jin û Dîngbegê hatine kirin, du serpêhatiyan di çarçoveyeke têkildar de bi cih dikin: du jinên ku ji ber stranbêjiyê bi astengiyên civakî re rû bi rû mane, tevgerîn û ji hev dûrketinê dijîn û bi rêya tomar û radyoyê gihîştine temaşevanên berfireh. Biblio Ji ber vê yekê, mirov dikare bibêje ku Meryem Xan nûnerê nifşa pêşeng a destpêkê ye ku beriya derketina dengên jinên kurd ên din ên di dehsalên paşerojê de.

Jiyanek bi navûdeng... lê ne jiyanek dewlemend

Tevî navdariya wê, çavkanî diyar nakin ku wê jiyana hunermendek dewlemend jiyaye. Belê, biyografiya wê jiyaneke tijî tevger û zehmetiyên aborî û civakî nîşan dide. Çavkaniyên têkildarî tomarên wê yên li Bexdayê diyar dikin ku tevî navdariya xwe ya hunerî di şert û mercên aborî yên dijwar de jiyaye. Em ê vê paradoksê bi çend hunermendên ku me di rêzefîlmê de behs kirî jî bibînin, wek Hesen Zirk: navdariya girseyî ne bi wateya aramiya darayî bû.

Nexweşî

Di salên dawî yên jiyana wê de, rewşa tenduristiya Meryem Xan xirab bû. Çavkaniyên mûzîkî yên ku tomarên wê tomar kirine diyar dikin ku ew bi nexweşiya gurçikê ketiye, lê di heyama nexweşiya xwe de stran û stranan berdewam kiriye. Hîn ne temenek mezin bû.

Ew li Bexdayê wefat kir

Meryem Xan di sala 1949 de li Bexdayê wefat kir. Ew tenê nêzîkî 45 salî bû. Bi vî awayî jîyaneke kin bi dawî hat, lê ew ji aliyê erdnîgarî ve ji: Bûtanê heta Sûriyê, û ji Zaxo û Mûsilê heta Bexdayê dirêj bû. Ew rêyek e ku aliyek ji dîroka herêmê bi xwe ya di nîvê yekem a sedsala bîstan de bi kurtî vedibêje: koçberî, sînor, bajarên nû, derketina radyo û tomarkirinê.

Çi maye ji Meryem Xan?

Pêşî çi ma: dengê wê. Ev xal cudahiya serekî ye di navbera wê û hejmareke zêde ya dengbêjên jin û dengbêjên gelêrî yên ku berî wê bûn û tu tomareke dengê wan negihîştiye destê me. Silindir beşek ji performansa xwe xilas kirin. Piştre radyo hat û guhdarên xwe berfireh kir. Piştî wê, nifşên jêrîn çend stranên ku bi navê wê ve girêdayî bûn ji nû ve pêşkêş kirin. Ji ber vê yekê tomarên wê yên îroyîn belgeyên mûzîkê nîşan didin ku ji me re dibe alîkar ku em zanibin bê berî heftê sal berê çawa beşek ji stranbêjiya kurdî hatiye kirin.

Çima em Meryem Xan bi bîr tînin?

Ji ber ku di mûzîka Kurdî de di qonaxeke dîrokî de radiweste. Ew keça kevneşopiya devkî ya kevnar, Dingbeig bû, lê di heman demê de gihîştina yek ji teknolojiyên herî girîng ên serdema nû bû: tomar û radyo. Di demeke ku qada hunerî ya gelemperiyê de zilam serdest bû de jinek vî karî dikir. Ew ji Bûtanê çû Sûriyê û paşê Iraqê û li gora çend caran ji ber bijartina hunerê rastî redkirina civakî û malbatî hat, lê wê stranbêjiyê domand ta ku dengê wê bû beşek ji arşîva muzîka kurdî. Ew ne yekemîn jina kurd bû ku stran gotine; Jin ji mêj ve di nava mîrateya dengbêjiyê de cih digirin.

Lê girîngiya wê ya dîrokî di wê yekê de ye ku ew yek ji yekemîn jinên kurd bû ku dengê wê ji qada herêmî derbasî tomarkirina bazirganî û weşana radyoyê bû, û bi berfirehî ew wek yekemîn jina kurd ku strana wê li ser tomaran hatiye tomarkirin tê binavkirin. Ji ber vê yekê Meryem Xan di dîroka strana kurdî ya nûjen de kesayetek bingehîn e.