Hêjar (Ebdurrehman Şerefkendî)

Hacer kî ye?

Zehmet e ku Ebdulrehman Şerefkendî têxin yek sindoqê. Helbestvan e, lê ji helbestê têr nebû. Wergêr e, lê bi wergera pirtûkan têr nebû. Zimanzan û ferhengnas e ku salên dirêj di berhevkirina peyv û bêjeyên kurdî de xerc kiriye. Her wiha di dîroka herêmê de qonaxeke gelek aloz jiya, ji bûyerên Mehabadê yên salên 1940’î heta salên sirgûniya xwe ya li Iraqê û paşê vegeriya Îranê. Encyclopaedia Iranica wî wekî helbestvan, fîlolog û wergêrê kurd bi nav dike, Enstîtuya kurdî ya Parîsê jî wî wekî nivîskar, helbestvan, ferhengnas û wergêr û yek ji damezrînerên Enstîtuya Kurdî li Parîsê dide nasîn.

Loma jî çîroka Hejar di eslê xwe de çîroka mirovekî ye ku ziman kiriye projeya jiyana xwe.

Ji Mehabadê çîrok dest pê kir

Ebdulrehman Şerefkendî di sala 1921ê de li Mehabadê hatiye dinê. Malbata wî ji jîngeheke zanistî û olî ye. Bavê wî, Mela Mihemed Şerefkendî, mirovekî zana bû, û Îranica bi damezrandina yekemîn dibistana ji bo xwendina îslamî li Şerefkendî, ku tê de ders bi zimanê kurdî bû, bi nav dike. Ev agahî ji bo fêmkirina Hacer pir girîng e. Ji bo wî zimanê kurdî ne tiştek bû ku wî di qonaxeke dereng de kifş kiribû, belkî ji destpêkê ve di nav derdora wî ya perwerdehî û malbatî de hebû. Li Mehabadê di mekteba Qur’anê de dest bi xwendina xwe kir, paşê li Şerefkendê li nêzî Bûkanê li Şêx Burhan Xanê xwendina xwe domand.

Li wir ew kesayetiyên ku paşê di jiyana wî de û di tevgera çandî ya kurdî de girîng bûn nas kir. Di nav wan de yên herî girîng ev e: Hêmin Mukriyanî, helbestvanê navdar ê Kurd ku di sala 1921 de ji dayik bûye.

Çima navê xwe kir “Hecer”?

Ebdulrehman Şerefkendî navê wêjeyî hilbijart: Hêjar, û peyva kurdî wateyek nêzîkî: feqîr - belengaz - jar. Iranica bi eşkereyî wî wekî Hažār, "mirovê belengaz" bi nav dike. Nav êdî ne tenê navekî helbestî ye. Bi salan “Hacjar” ji navê xwe yê rastir bi navûdengtir bû, heta ku gelek kes helbestvan wek Mamistha Hijjar - Profesor Hijjar nas dikin. Navê wê jî bi aliyek eşkere ya wêjeya wî vedigere: eleqeya li derdên mirovan, ziman, nasname û jiyana civakî.

Destpêkên wî yên helbestî

Hjar di xortaniya xwe de dest bi nivîsandina helbesta kurdî kiriye, û jêderan destpêka xebata wî ya helbestî hema hema di destpêka salên çil de destnîşan dikin. Lê jiyana wî ne tenê edebî bû. Devera derdora Mehabadê di dema Şerê Cîhanê yê Duyem û piştî wê de di nav guhertinên siyasî yên mezin re derbas dibû. Di sala 1942an de, Hacjar tevlî Komela Vejîna Kurd a Komalay Jiyanawayê bû, tevgereke ku Îranica wê weke pêşenga Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê bi nav dike, ku piştre bi avakirina Komara Mehabadê re têkildar bû.

Hazar û Komara Mehabad

Di Çile 1946 de, Komara Kurdî ya demkurt li Mehabadê, bi serokatiya Qazî Mihemed, karakterê ku me di Beşa 009 a rêzefîlmê de behs kiribû, hat ragihandin. Di vê qonaxê de, Hejar bû yek ji dengbêjên wêjeyî yên herî diyar ên ku bi projeyê ve girêdayî ye. Îranica behsa wê yekê dike ku Hejar bûye helbestvanê komarê û herwiha di naveroka xwe ya li ser wêjeya nivîskî ya kurdî de behsa wê yekê dike ku Hejar û Hêmin di dema Komara Mehabadê de wek “helbestvanên netewe” dihatin naskirin. Li vir helbest ji bo wî rasterast bi bûyerên ku tê jiyîn ve girêdayî bû. Edebiyat êdî ne cîhanek ji civakê ye.

Belê, ew bûye navgîneke derbirînê: ziman, ax, civak, nasname û bûyerên siyasî.

Hilweşîna Komarê... û destpêka sirgûnê

Komara Mehabadê zêde dom nekir. Di dawiya sala 1946an de, bi vegerandina desthilatdariya hikûmeta Îranê li ser herêmê, komarê bi dawî bû û Qazî Mihemed û hejmarek ji serokên wê di Adara 1947 de hatin îdamkirin. Di derbarê Hecar de, ew derbasî qonaxeke nû ya jiyana xwe bû: sirgûn. Ew ji Îranê derket û li Iraqê bi cih bû, dest bi rêwîtiyek dûr û dirêj a ku bi salan di navbera welatên cihê de dirêj bû. Jînenîgariya wî, li gorî Enstîtuya Kurdî li Parîsê, dîmenên Îran, Iraq û Sûriyê pêşkêş dike û aliyekî girîng ê dîroka herêmê di navbera salên 1941-1975-an de vedihewîne. Vê serpêhatiyê têgeha biyanîbûnê di jiyan û nivîsên wî de kir.

Iraq... rawestgeha mezin a duyemîn

Îraq paşê bû yek ji cîhên herî girîng di jiyana Hîcar de. Di salên 1960-î de, ew bi tevgera kurdî ya bi serokatiya Mistefa Barzanî re, ku me di Beşa 004 de behs kir, têkildar bû. Iranica diyar dike ku di şerê çekdarî de di navbera 1961 û 1975 de, wî berpirsiyariyên girêdayî radyoya tevgera kurdî, “Dengê Kurdistana Iraqê” û bi rojnameya Xebatî ya Demokrat a Kurdistanê, Partiya Demokrat a Kurdistanê, girt ser xwe. Ev qonaxek siyasî ye di jînenîgariya wî de, lê girîngiya wê ya çandî jî mezin e. Radyo û rojnamegeriyê ji derveyî helbest û pirtûkan cihekî nû da xebatê bi zimanê kurdî.

Peymana 11ê Adarê û Qonaxa Bexdayê

Piştî rêkeftina 11ê Adara 1970ê di navbera hikûmeta Iraqê û serkirdayetiya Kurdistanê de, herêm derbasî qonaxeke agirbestê bû ku çend sal dom kir. Di wê serdemê de Hecar li Bexdayê jiya. Li wir serokatiya Yekîtiya Nivîskarên Kurd kir û di Akademiya Zanistiya Kurdî de endamekî çalak bû. Ev qonax di pêşveçûna wî ya zanistî de pir girîng e. Ji ber ku Hejar bêtir tevlî projeyan bû: ziman - ferheng - werger - lêkolîna mîrasê.

Hacer û Ehmedê Xanî

Yek ji girîngtirîn destkeftiyên wî yên çandî, pêwendiya wî bi yek ji girîngtirîn pirtûkên wêjeya kurdî re bû: Mem û Zîn – Mem û Zîn a Ehmedê Xanî, karakterê jimare 001 di rêzenivîsa me de. Ehmedê Xanî di sedsala XVIIan de berhema xwe bi kurmancî nivîsiye. Hejar jî ku bi giranî bi soranî dinivîsî, li ser wergerandina Mem û Zînê ji Kurmancî bo Soranî xebitî. Iranica çapa yekem a vê wergerê di sala 1958an de li Bexdayê tomar dike. Ev berhem xwedî girîngiyeke çandî ya girîng e: helbestvanekî kurd yê sedsala bîstan helbestvanekî kurd yê sedsala heftemîn ji nû ve dide xwînerên zaravayeke din a kurdî.

Ji ber vê yekê, wergerandina li gorî Hejar ne tenê veguheztinek di navbera peyvan de bû. Her wiha bû wesîleya girêdana beşên mîrata edebiyata kurdî bi hev re.

Wergerandin Şerefname

Projeyek din a wî ya mezin wergerandina: Şerefname - pirtûka dîrokî ya navdar a Şerefxan El-Ballisî, karakterê jimare 006 di rêzenivîsa me de ye. Orjînal di dawiya sedsala XVIan de bi farisî hatiye nivîsandin. Hejar pirtûk wergerandiye kurmanciya soranî. Iranica di sala 1973-an de çapkirina wergera xwe li Bexdayê tomar dike. Li vir em di rêza “Kesayetiyên Kurd” de tiştekî xweş dibînin: 001 Ehmedê Xanî → Hejar Mem û Zîn werdigerîne 006 Şeref Xan el-Badlîsî → Hejar Şerefnameyê 015 werdigerîne Kurdî → Hejar vedixwîne van berheman.

Ev diyar dike ku çima werger beşek bingehîn a projeya wî ya çandî bû.

Rubeyata Omer Xeyam

Eleqeya wî tenê bi wêjeya Kurdî re sînordar nebû. Her weha wergerîne:

Rubeyata Omer Xeyam

Ji farisî bo kurdî. Îranica di sala 1968an de wergera wî ya li Beyrûtê tomar dike. Bi vî awayî, wî di du aliyan de xebitî: gihandina mîrata kurdî di navbera zaravayên wê de û gihandina berhemên ji çandên derdorê bo xwendevanê kurd.

Projeya Mega: Qanûn di Bijîjkî de

Lê sosretiya herî mezin di kariyera Hacer de ji pirtûkeke ku ne aîdî helbesta kurdî ye tê. Ew e: Qanûna Tibê - Îbnî Sîna, pirtûka navdar a ansîklopedî ya Îbnî Sîna. Hîcar qanûn di dermanan de ji erebî wergerand farisî. Ew ne wergereke kurt bû. Ew wergereke temam bû ku ji pênc cildan pêk dihat, di navbera salên 1979 û 1986an de li Tehranê hat çapkirin. Ansîklopediya Îranîca wê wiha pênase dike: yekem wergera temam a farisî ya vê berhema mezin. Ev serkeftin bi tena serê xwe asta şiyana wî ya zimanî eşkere dike. Mirovê ku wek helbestvanekî kurd bi navûdeng bû, bi nivîseke bijîjkî û felsefî ya erebî ya pir dijwar re mijûl bû û karîbû bi temamî wergerîne farisî.

Vegere Îranê

Di sala 1975an de, tevgera çekdarî ya kurdî li Iraqê piştî rêkeftina Cezayîrê di navbera Iraq û Îranê de û rawestandina piştgiriya Îranê ji wê re, têk çû. Piştî wê Hejar vegeriya Îranê. Li Kerecê, li nêzîkî Tehranê, bi cih bû. Ji vê qonaxê de yek ji demên herî berhemdar ên jiyana wî dest pê kir. Ji jiyana siyasî ya rojane dûr maye û beşeke mezin ji dema xwe terxan kiriye: zimanê kurdî, ferheng, werger û lêkolînê.

Hanbana Borina

Heger em bixwazin pirtûkeke ku Hejar wek zimanzan temsîl dike hilbijêrin, ew e: Hanbana Borina, ku ferhengeke mezin a kurdî-farisî ye ku bûye yek ji berhemên wî yên zimannasî yên herî navdar. Iranica di sala 1990 de li Tehranê weşana xwe tomar dike û katalogên pirtûkxaneyê piştrast dikin ku ew ferhenga zimanên kurdî û farisî ye ku ji sedan rûpelan pêk tê. Lê girîngiya ferhengê ne tenê di hejmara peyvan de ye. Hejar bi rengdêrên di navbera ferheng û biwêjan de eleqedar dibû û xwe bi yek zaravayê sînordar nedikir. Îranica diyar dike ku wî bi zaravayê makrî yê kurdî dinivîse, lê peyv û biwêjên ji gelek zaravayên kurdî bikar aniye, ji bo ku bi rêya ziman kurdan ji aliyê çandî ve nêzîktir bike.

Ev xaleke navendî ye di projeya wî de. Ji bo Hejar ferheng ne tenê lîsteya peyvan bû. Ji bo parastina dewlemendiya ziman hewldanek bû.

Hjar û zaravayên kurdî

Ev doz ji bo wî gelek girîng bû. Kurdî ne zaravayek e ku li hemû herêman wek hev be. Soranî, Kurmancî û zarava û şaxên din, ji bilî gelek cudahiyên herêmî hene. Hejar ji dêvla ku vê pirrengiyê weke pirsgirêk bibîne hewl da ji vê cihêrengiyê sûd werbigire. Dema ku wî wergerand Mem û Zîn, berhemek ji kurmancî derbasî soranî kir. Dema ferhenga xwe amade kir, ji herêmekê zêdetir ferheng û bêje berhev kirin. Îranica dibêje ku ev bikaranîna piralî ya zaravayan bi xwesteka wî ya ji bo nêzîkkirina kurdan ji aliyê çandî ve girêdayî bû.

Lêpirsîna Dîwan Melayê Cezîrî

Hejar li ser mîrateya: Melayê Cizîrî, yek ji helbestvanên mezin ên edebiyata kurdî ya klasîk jî xebitî. Wî berhevoka xwe edîtorî/şrove kir û Îranica di sala 1982an de li Tehranê weşana berhemê tomar kir. Bi vî awayî em di projeya wî de xeteke zelal dibînin: Ehmedê Xanî → Melayê Cezîrî → Şeref Xan El-Ballisî → Zimanê Kurdî yê nûjen. Ango Hacer hewl dida ku di navbera mîrata kurdî ya kevnar û xwendevanê hevdem de pirekê ava bike.

Wergera Qur’anê bo Kurdî

Xebateke din a girîng a ku bi navê wî ve girêdayî ye, wergera Quranê ya bi Kurmanciya Soranî ye. Kataloga Kitêbxaneya Kurdî ya Enstîtuya Kurdî li Parîsê nusxeyek çapkirî ya: Quranî Pîroz ku ji aliyê Mamosta Hejar ve hatiye wergerandin, belge dike û wê bi wergera Kurdî ya Qur’anê, bi teksta Kurdî li hember nivîsa Erebî bi nav dike. Enstîtuya Kurde

Ev proje rasterast bi paşxaneya wî ya destpêkê di lêkolînên Îslamî û zimanê Erebî de girêdide. Zarokekî ku di mekteba Qur’anê de dest bi perwerdehiyê kiribû, bi dehan sal şûnda vegeriya heman nivîsê, lê vê carê wergerandibû zimanê xwe yê kurdî.

bi rastî nehate wergerandin

Werger, li gor Hejar, ne tenê meseleya cîgirkirina peyvekê bi peyveke din bû. Bi Erebî, Farisî û Kurdî zanibû û di heman demê de li ser mîrate, edebiyat û ferhengan xebitî. Ji ber vê yekê wî li hev kir: zanîna metnê orîjînal + zanîna zimanê ku lê hatiye veguhestin + zanîna çand û dîrokê. Ev cihêrengiya berhemên ku wî karîbû bi wan re mijûl bibe diyar dike: ji destaneke helbestî ya wek Mem û Zîn, heta pirtûkeke dîrokî ya wek Şerefname, heta çarşefên felsefî yên helbestî yên Omer Xeyam, heta pirtûkeke bijîjkî ya ansîklopedî ya Îbnî Sîna, heta nivîseke olî ya wek Qur’anê. Ev cihêrengî di karîyera nivîskarekî de awarte ye.

Helbestvan Hecer

Van hemû berheman dibe ku me xala destpêkê ji bîr bike: Hejar helbestvanê yekem bû. Helbestên wî bi serpêhatiya wî ya şexsî, civakî û bûyerên ku tê de jiyîn ve girêdayî bûn. Helbesta wî di bin bandora xizanî, sirgûn, ziman, nasname û guhertinên siyasî yên li herêmê de maye. Serpêhatiya wî ya li Mehabadê ew li gel Heman Mokryanî kiriye yek ji helbestvanên herî diyar ên wê serdemê. Lê qîmeta helbesta wî ne bi girêdana wê ya bi bûyereke siyasî ya taybet re; Navê wî ji ber ku çalakiya wî ya wêjeyî bi dehsalan derbas bû, lê paşî berhemên wî di ziman, werger û belgekirinê de berfireh bûn.

Jînenîgariya wî: Micêwir

Hjar ji bo têgihîştina jiyana xwe yek ji girîngtirîn jêderên xwe jî li pey xwe hişt: Micêwir Micêwir, ku xweseriya wî ye. Iranica tomar dike ku pirtûk piştî mirina xwe, bi edîtoriya Xanî Şerefkendî, di sala 1997 de li Parîsê hatiye çapkirin. Di sala 2023 de Enstîtuya Kurdî ya Parîsê wergera fransî ya vê jînenîgariyê bi navê Du Coq à l’âne pêşkêş kir. Pirtûk ne tenê ji ber ku çîroka nivîskarê xwe vedibêje girîng e. Li gorî Enstîtuya Kurdî, bîranînên wî wêneyekî berfireh ji bûyer û veguhertinên ku Kurdistan û navçe di navbera salên 1941 û 1975an de dîtine û di navbera Îran, Iraq û Sûriyê de derbas bûne, dide.

Ji ber vê yekê, pirtûk dikare li ser du astan were xwendin: jînenîgariya kesek, û şahidiya serdemek.

Hecer û bîr

Yek ji tiştên balkêş di derbarê projeya wî de ev e ku piraniya karê wî, bi vî rengî an bi awayê din, li ser pêşîlêgirtina windabûna tiştekê dizivire. Dema ku ferhengekê çêdike: peyvan ezber dike. Wexta ku Mem û Zînê werdigerîne: wêjeyê diparêze û digihîne temaşevanên din. Dema ku Şerefnameyê werdigerîne: Dîrokê vedigerîne ber xwendevanê kurd. Dema Dîwan Melayê Cezîrî bi dest dixe: helbesta klasîk ezber dike. Dema ku ew bîranînên xwe dinivîse, ew serpêhatiya şexsî û dîroka ku jiyaye diparêze. Ji ber vê yekê Hejar ji helbestvanekî wêdetir dikare were dîtin: projeya wî ya sereke bîranîna çandî bû.

Salên wî yên dawî

Piştî ku di sala 1975an de vegeriya Îranê û li Kerecê bi cih bû, Hecar bi giranî li ser projeyên xwe yên zimanî û wergerê berdewam kir. Di vê qonaxê de wergera wî ya mezin a El-Qanûn fî el-Tibb, wergera wî ya Dîwan Melayê Cezîrî û ferhenga wî ya Hanbana Borîna derket holê. Yanî salên wî yên dawî ne qonaxeke teqawîtbûnê bûn. Belê, ew yek ji qonaxên herî berhemdar ên jiyana wî bû.

Mirina wî

Ebdulrehman Şerefkendî-Haccar li Tehranê di 21ê Sibata 1991ê de, li gorî dîroka ku ji hêla Encyclopaedia Iranica ve hatî pêşkêş kirin, mir. Hin çavkaniyên duyemîn hene ku sala 1990 an jî tarîxek hinekî cûda didin, lê referansa Iranica bi zelalî 21ê Sibata 1991ê dide, lewra em li vir bikar tînin. Piştî mirina wî vedigerin Mehabadê. Ew li goristana Bodāq li bajarê ku çîroka wî dest pê kir, hate veşartin. Bi vî awayî, piştî bi dehan salan ji tevger û sirgûnê di navbera Îran, Iraq û deverên din de, rêwîtiya wî li welatê xwe bi dawî bû.

Çima em Hacerê tînin bîra xwe?

Ji ber ku Hacer tenê celebek mîras nehişt. Ger wî tenê helbest binivîsanda, dê helbestvanekî girîng bûya. Heger wî ferhenga xwe temam bikira, ewê zimanzanekî hêjayî xwendinê bûya. Heger tenê Mem û Zîn û Şerefname bihatana wergerandin, wê di dîroka wergera kurdî de cihekî girîng bigirta. Ger wergera wî ya temam a El-Qanûn fî el-Tibb tenê berhema wî bûya, dê bi serê xwe destkeftek zanistî ya mezin bûya. Lê wî hema hema hemî di yek jiyanê de kir. Li Mehabadê di dibistaneke olî de dest bi xwendekariyê kiriye. Bû helbestvan. Serpêhatiya Komara Mehabadê jiya. Kete sirgûnê. Li Iraqê di rojnamegerî û radyoyê de xebitî.

Beşdarî saziyên edebî û zanistî bûye. Di navbera Kurmancî û Soranî, Farisî û Kurdî û Erebî, Farisî û Kurdî de wergerandiye. Peyvên nav ferhengê kom bikin. Bigihêjin mîrasê. Wî bîranînên xwe nivîsandin. Ji ber vê yekê, baştirîn rê ji bo têgihîştina Haccar ne tenê helbestvanek e, lê wekî: helbestvanek ku her ku çû bi xwe re anî ziman.