Elî Merdan

Çavkanî di diyarkirina roj û meha rast ya mirina Elî Mêrdan di sala 1981ê de ji hev cuda ne. Hin jînenîgarî behsa 24ê Tîrmehê dikin, di arşîva Kurdîpêdiya de jî behsa 24ê Çile.

Alî Mêrdan kî ye?

Dema em behsa dîroka strana kurdî ya tomarkirî di sedsala bîstan de dikin, navê Elî Mêrdan di qonaxeke girîng de xuya dike: qonaxa ku stran ji meclîs, xaniyan û partiyên herêmî derbasî mîkrofon, radyo û tomarkirinê dibe. Lê Elî Mêrdan ne tenê xwediyê dengekî xweş bû. Ew meqamê Juan, bestekar, mamoste û lêkolînerê pratîkî yê meqam û awazan bû û dibistana wî bandor li çend dengbêjên herî navdar ên piştî wî kir. Çavkaniyên muzîkê wî weke yek ji kesên herî bi nav û deng ên ku di organîzekirin û pêşxistina kevneşopiya Meqamên Kurdî de cih girtiye pênase dikin, di heman demê de tomarên wî wek modelek performansa klasîk a ku girîngiyê dide peyv, helbest û Meqamê ye.

Destpêk... 1904

Elî Mêrdan di sala 1904an de hatiye dinyayê. Çîroka herî berbelav wî rasterast bi bajarê Kerkûkê ve girê dide û hin jêder jî diyar dikin ku ew li taxa Şêx Elî li wir ji dayîk bûye. Ji aliyekî din ve, di jînenîgariyeke berfireh a kurdî de tê gotin ku ew li gundê Kanî Sard ê navçeya Şarbazîrê ji dayîk bûye, piştre di ciwaniya xwe de tevî malbata xwe koç kiriye û li wir bi cih bûye. Her çi ferq hebe, bajarê ku piraniya pêkhatina wî ya hunerî afirandiye ev bû: Kerkûk. Bajarekî pirçandî û pirzimanî, kevneşopiyên muzîka Kurdî, Iraqî, Tirkmenî û Erebî di nav hev de ne.

Ev cihêrengî dê paşê di berhevoka muzîka Alî Mêrdan de derkeve holê.

Hospice... yekem dibistana muzîkê

Elî Mêrdan dest bi karê xwe yê hunerî li enstîtuya muzîka nûjen nekir. Wî dest pê kir li: Hospice. Çavkaniyên hanê amaje bi wê yekê jî dikin ku wî xwendina xwe li hoza Kerkûkê li cem Mamosta Salih xwendiye û li cem Mela Reûf ku xwediyê dengekî navdar bû, ji bilî çend meqamên Kurdî û Qur’iyên Tirkmenî xwendina Qur’anê hîn bûye. Ev xaleke pir girîng e. Sirûda olî, xwendina Qur'anê, û Meqams dibistanên dîrokî yên girîng bûn ji bo perwerdekirina deng û guhê muzîkê li Iraq û herêmê. Di nav wan de, xort fêr bû: xwe-kontrol, dirêjkirina awazê, gera di navbera dengan de, bi baldarî guhdarîkirin, û sererastkirina pozîsyonê.

Ev jêhatîbûn dê paşê bibin bingeha şêwaza wî.

Wî bavê xwe zû wenda kir

Di jînenîgarî de tê gotin ku Elî Mêrdan di zarokatiya xwe de bavê xwe wenda kiriye û ji ber vê yekê di temenekî biçûk de ew bi erkên malbatê radibe. Wîkîpediya Wê demê zarokatiya wî ne rêyek rasterast ji bo profesyoneliya hunerî bû. Diviya bû ku berpirsiyariyên jiyanê bi eleqeya xwe ya zêde ya ji deng û muzîkê re bigihîne hev. Lê derdora wî tiştekî ku bi hêsanî ji pirtûkan hîn nedibû jê re digot: guhdarîkirin. Dê guh bide dengbêj, dengbêj û meqamiman û hewl dida ku awayê pêkhatina hevokeke muzîkê fam bike.

Ji Kerkûkê heta Leylanê

Di jînenîgariyeke berfireh a kurdî de hatiye gotin ku piştî salên xwendina li nexweşxaneyê, demekê ji Kerkûkê derket û çû Leylanê. Li wir tembûrvanekî bi navê: Xidir Baram nas kir. Di jînenîgariyê de tê gotin ku Alî Mêrdan di warê fêrbûna meqam û awazên kurdî de gelek jê sûd wergirtiye. Ev qonaxeke zêde ya pêkhatina wê bû. Piştî dibistana olî û dengbêjiyê, ew bêtir nêzîkî muzîka gelêrî, sazûman û awazê dibe.

Ew ji muzîka kurdî ne razî bû

Yek ji hêza Elî Mêrdan ew e ku xwe bi yek kevneşopiya muzîkê re sînordar nekiriye. Jêderan behsa wê yekê dikin ku ew fêrî beşên: Meqamên Kurdî, Meqamên Îraqî û Erebî, Muzîka Farisî û Qureya Tirkmenî bûye. Di jînenîgariya wî de behsa zanîna wî ya kurdî, erebî, tirkî û farisî jî tê kirin. Vê hawîrdora cihêreng alîkariya wî kir ku guhek berfireh ji muzîkê re pêşve bibe. Lê encam ne terikandina muzîka kurdî bû. Berevajî vê: wî zanîna xwe ya li ser Meqamên derdorê bikar aniye da ku awayê xwe yê pêkanîna Meqamên Kurdî pêş bixe.

Meqam çi ye?

Ji bo têgihîştina girîngiya Alî Mêrdan, divê em hinekî li ser peyva: meqam rawestin. Meqam ne stranek tenê ye û ne jî tenê awazek ezberkirî ye. Ew pergalek melodîk e ku di performansê de derece, rê, veguhertin û rêgez hene. Stranbêjê ku di meqamê de şareza be, tenê gotinan pêk nayîne; Belê, ew dizane ku çawa dest pê bike, çawa deng bilind bike, çawa hereket bike, çawa vegere, û li ku derê dikare bêy ku nasnameya cîhê winda bike, pêşnuma bike. Ji ber vê yekê sernav:

"Mamista - Profesor"

Tişta ku bi Alî Mêrdan re dihat girêdan ne tenê bi temenê wî ve girêdayî bû. Belê, bi statûya xwe ya zane û mamosteyê wê.

Bexda...veguherîna mezin

Paşê rawestgeha ku dê kariyera wî biguhere hat: Bexda. Di nîvê pêşîn ê sedsala bîstan de radyo bû navgînek bi tevahî nû ya belavkirina muzîkê. Beriya radyoyê pêwîstiya hunermend bi temaşevanan hebû ku li pêşberî wî amade bin. Piştî radyoyê yek deng li Bexdayê karîbû bi hezaran guhdarên bajar û gundên dûr bigihîne. Di sala 1939an de qonaxeke gelek girîng di dîroka weşana kurdî de ji Bexdayê dest pê kir û navê Elî Mêrdan bi destpêka destpêka beşa kurdî ya radyoyê ve hat girêdan. Hin çavkanî wî wek yek ji wan kesên ku weşana kurdî li wir daye destpêkirin bi nav dikin. Wikipedia

Cihê yekem tomarkirî

Di jînenîgariya Kurdî ya Elî Mêrdan de tê gotin ku yekem meqamê ku wî di sala 1939an de ji radyoyê re tomar kiriye ev bû: Meqamê “Ay Ay - Ay Ay” ku wî bi zimanê Kurdî, bi zaravayê Bajlanî, li gor jêderê kiriye. Ev agahdarî girîng e ji ber ku ew Alî Mêrdan rasterast di yek ji xalên herî girîng de cîh dike: derbasbûna Meqamê Kurdî ji performansa zindî bo arşîva radyoyê. Piştî bidawîbûna meclîsê deng nema. Niha dikare were tomarkirin û ji nû ve weşandin.

Elî Mêrdan û Meryem Xan

Li vir rêza me dîsa li hev tê. Di Beşa 013 de, me behsa: Meryem Xan kir, ku bûye yek ji girîngtirîn dengbêjên jinên Kurd ku bi Bexdayê, radyo û dengbêjan ve girêdayî ye. Di heman demê de Bexdayê dengên kurdan ji herêmên cuda kom dikir. Radyo bû cîhê ku: meqam, dîngpîg, strana gelêrî, helbest û muzîka nûjen li hev dicivin. Alî Mêrdan di vê hawîrdorê de yek ji nûnerên herî girîng ê mekteba Meqamê Kurdî bû.

Hesen Zirk dikeve dîmenê

Paşê navekî din tê ku me berê di Beşa 010 de behs kiribû: Hesen Zîrek. Dema ku Hesen Zirk di salên 1950-an de hat Bexdayê, wî dît ku hawîrdora radyoya kurdî ji ya du deh salên berê pêşketîtir bû. Çavkaniyên muzîka kurdî Elî Mêrdan di nav hunermendên ku bandor li nifşa zêrîn a dengbêjan a paşerojê de kirine cih digirin û di nav wan de Hesen Zirk, Mihemed Salih Dylan, Mamlî, Taher Tewfîq û Ehmed Şemal bi nav dikin. Wîkîpediya Lê divê em li vir rast bin: çêtir e ku meriv li ser bandor û dibistana hunerî biaxive ne ku em texmîn bikin ku ev hemî di wateya akademîk de şagirtên wî yên rasterast bûn.

Çima cuda bû?

Elî Mêrdan tenê pişta xwe neda hêza deng. Ew bi sê hêmanan re mijûl bû: statû + helbest + performans. Di dibistana klasîk a ku ew temsîl dike de, divê deng xizmeta metnê bike. Armanc ne tenê nîşandana şiyana dengbêj a ku bigihîje asteke bilind e. Belê, gihandina wateya rêza helbestî û hesta tê de ye. Ji ber vê yekê jî çavkaniyên muzîka kurdî qeydên wî wekî mînakek ramanê bi nav dikin: “Pêşî helbest”. Ango awaz û deng ji bo xizmeta peyvê kar dike.

Mamoste

Bandora Alî Mêrdan li ser kesên din belkî bi qasî tomarên wî yên kesane girîng e. Wî zanîna xwe ji xwe re nehişt. Çavkaniyên kurdî behsa wê yekê dikin ku wî cesaret daye çend xortên jêhatî û alîkariya wan kiriye ku deng û zanîna xwe ya meqametê pêş bixin. Ji ber vê yekê navê Alî Mêrdan bi ramanê ve girêdayî bûye: dibistan. Ne ji ber ku wî bi mecbûrî enstîtûyek fermî ya bi navê xwe damezrand, lê ji ber ku rêbaza wî ya performans û hînkirinê ji bo kesên ku piştî wî hatin referans bû. Ji ber vê yekê hin çavkaniyên nûjen wî wiha pênase dikin: “Bavê mekteba meqama kurdî”. Ev ravek nirxandinek hevpar e, ne sernavek fermî ye.

Ew stranbêj bû yan bestekar?

Duşem. Çavkanî Elî Mêrdan wiha bi nav dikin: dengbêj - meqamê xwan - bestekar - mamoste. Şahidên muzîka kurdî diyar dikin ku wî ne tenê meqamên kevnar parastine, lê di formûlekirina melodî, meqam û formên performansê de ku bûne beşek ji mîrata muzîkê ya paşerojê jî beşdar bûye. YouTube Lê îro dijwar e ku meriv nivîskariya kesane ya her perçeyek ku jê re tê veqetandin were destnîşankirin. Mîna gelek hunermendên wê nifşê, di navbera: mîrata gelêrî, meqamê mîras, ji nû ve pêkhatin û nivîskariya kesane de hevgirtinek heye. Ji ber vê yekê, çêtir e ku meriv her tiştê ku rê li ber nivîskariya wê vekiriye neyê veqetandin.

Wî çend stran gotine?

Çîrokek belav dibe ku dibêje Elî Mêrdan di karîyera xwe ya nêzîkî nîv sedsalê de zêdetirî hezar stran û meqam pêşkêş kirine, lê hemû nehatine tomarkirin û parastin. Wîkîpediya Ev agahdarî bi giranî ji hesabên xizm û nasan tê û ne ji katalogek tam a tomaran tê. Ji ber vê yekê, formulekirina herî rast ev e: Alî Mêrdan bi sedan tomar û performansa hatiye tomarkirin û li ser hesabên nêzîkî wî tê gotin ku qedirê wî ji hezar stran û meqaman derbas bûye, lê beşeke mezin ji berhema wî ya destpêkê di tomarê de nehatiye parastin.

Ev normal e ji bo hunermendek ku berî ku tomar belav bibe dest bi kariyera xwe kiriye.

"Şaw û ڕۆژ" - Şev û roj

Di nav berhemên ku bi navê wî re mane, strana Şew û Roj - Şaw û ڕۆژ "Şev û Roj" heye. Belgeya hebûna wê ya domdar ew e ku hunermendên ji nifşên nû ji nû ve îcra kirine; Kurdistan 24 di sala 2024an de behsa stranbêj Lavîn Nûrî kir ku strana “Şu wa ڕۆژ” ya Elî Mêrdan di karekî nû yê vîdyoyê de ji nû ve pêşkêş dike. Kurdistan24 - Kurdistan 24 Ev mînakeke girîng e ku mîrata wî berdewam dike: Stranek ji nifşa kevn a radyoyê bi dengê nifşê nû vedigere.

Tomarên li derveyî Iraqê

Çalakiya Elî Mêrdan tenê li Bexdayê nemîne. Di jînenîgariya wî de hatiye ku di sala 1965an de li radyoyên Tehran û Kirmaşanê yên Îranê de berhevokek meqamet û stranan tomar kiriye. Ev yek piştrast dike ku navdariya wî ne tenê iraqî ya herêmî bû. Muzîka kurdî ji sînorên siyasî derbas dibû û temaşevanên kurd di navbera Iraq, Îran, Tirkiye û Sûriyê de hatibûn parvekirin. Radyoyê hişt ku ev deng li wan sînoran bigerin.

Tomarên wî yên dawî

The biography preserved in Kurdipedia states that the last song/basta recorded by Ali Mardan was in the year: 1972 on the Kurdish section of Radio Baghdad. Ger em destpêka tomarên radyoya wî di sala 1939-an de bigirin, ev tê wê wateyê ku em bi kariyera radyoyek belgekirî re rû bi rû ne ku ji sê dehsalan zêdetir dom kiriye. Ji bo çalakiya wî ya hunerî ya berfireh, nêzîkî nîv sedsalê dirêj kir.

Kerkûk di dengê xwe de

Zehmet e ku Elî Mêrdan ji Kerkûkê cuda bibe. Ji bo wî Kerkûk ne tenê cihê niştecihbûnê bû. Ew bajarek bû ku ziman, muzîk û çandên cuda tê de bûn. Dibihîst: Kurdî, Tirkmenî, Erebî, Meqametî, Qurîetî û ayînî. Ev cihêrengî beşek ji dewlemendiya serpêhatiya wî diyar dike. Lê karakterê bingehîn ê hunera wî girêdayî ma: meqam û strana kurdî. Loma jî navê wî bi taybetî di bîra muzîka kurdî ya soranî de maye.

Meqam berî strana nûjen

Ji bo têgihîştina rewşa dîrokî ya Elî Mêrdan, beşek ji pêşketina strana kurdî ya nûjen dikare bibe du qonaxên li ser hev: Di qonaxa yekem de: dingbeg, meqam, stranbêjiya gelêrî, mejalîs û takaya. Paşê hatin: qeyd, radyo, kom û stûdyo. Alî Mêrdan her du qonax jiya. Ew li nexweşxaneyê û ji mamosteyên kevneşopî fêr bû. Paşê li ber mîkrofona Radyoya Bexdayê rawestiya. Ya ku biyografiya wî pir girîng dike ev e. Ew yek ji wan hunermendan e ku zanîna muzîka kevnar veguhezandiye navgînek nûjen.

Cihê wî di nav karakterên rêzefîlma me de

Piştî 16 beşan rêzek mûzîkî ya zelal li ber destê me ye: 003 – Eyşe Şan, dengbêja jin a kurd a nûjen. 010 – Hesen Zirk, stran û radyoya gelêrî. 013 – Meryem Xan, jina kurd a di qonaxa tomarkirin û radyoyê de. 016 – Alî Mêrdan, Meqamê Kurdî û Dibistana Radyoyê. Ev heman cureyê muzîkê temsîl nakin. Ev girîng e. Meryem Xan bêtir ji kevneşopiya stranbêjiya gelêrî û dingbegiyê dihat. Hesen Zirk bi strana gelêrî, awaz û hafizeya xwe ya mezin a muzîkê navdar e. Alî Mêrdan jî yek ji nûnerên herî diyar bû:

Perestgeha kurdî. Bi vî awayî, çar fîguran wêneyekî berfirehtir li ser cihêrengiya muzîka kurdî ya sedsala bîstan de dide me.

Mirina wî

Elî Mêrdan koça dawî kir: 24 Tîrmeh 1981, di temenê 77 saliyê de. Gelek çavkanî li ser dîroka mirinê li hev dikin, di heman demê de di destnîşankirina cîhê wê de hinekî cûda dibin. Hin jêder diyar dikin ku ew li Bexdayê wefat kiriye, hin jêder jî li ser Kerkûkê weke bajarê xwe yê sereke radiwestin. Çavkaniyên kurdî yên Niştman Dialog diyar dikin ku ew li: Goristana Şêx Muhyedîn a Kerkûkê hatiye veşartin. Bi vî awayî piştî rêwîtiyeke dûr û dirêj vegeriya bajarê ku nav û hunera wî pê ve girêdayî bû.

Ji Elî Mêrdan çi maye?

Qeydên wî sax mane. Lê ya herî girîng ew e ku rêbaza wî ma. Hunermendek dikare stranek navdar bihêle, paşê bandora wî bi wê biqede. Ji bo mamoste, ew tiştek din li dû xwe dihêle: rêbazek performansê. Ev beşa girîng a mîrateya Alî Mêrdan e. Meqamê ku wî parast û pêşxist, awayê destbiserkirina helbestê, veguheztina melodîk û dîsîplîna dengbêjiyê hemû bûn beşek ji ekoleke ku derbasî nifşên paşerojê bû. Loma jî çavkaniyên muzîkê yên hevdem wî wek yek ji damezrînerên ekola klasîk a meqama kurdî bi nav dikin.

Çima em Elî Mêrdan bi bîr tînin?

Ji ber ku Alî Mêrdan di navbera xaniyek û radyoyê de di xaleke pir girîng de radiweste. Wî di derdoreke kevneşopî de dest bi hînbûna Qur’an, Tecwîd û Meqamê kir. Ji muzîka Kurdî, Tirkmenî, Erebî û Farisî fêr bibin. Dûv re wî ev zanîn bi xwe re bir serdemek nû: serdema mîkrofonê. Bi rêya Radyoya Bexdayê, meqamê Kurdî karîbû xwe bigihîne temaşevanekî ku li pêşberî stranbêjê ne amade bû. Alîkariya Elî Mêrdan kir ku meqamet û stranan ezber bike, dengên ciwan teşwîq kir û dibistanek hunerî ya ku piştî mirina wî jî berdewam kir terikand. Ji ber vê yekê, girîngiya wê ne tenê di pirsê de ye:

"Wî çend stran got?" Belê, di pirsek mezintir de: "Wî bi rêbaza stranbêjiyê bi xwe re çi kir?" Li vir rewşa wî ya rastîn heye. Ew yek ji wan hunermendan e ku di veguherandina Meqama Kurdî de ji mîraseke ku bi giranî bi devkî û bi kombûnê ve hatî veguheztin bo hunereke tomarkirî û weşandinê ku nifşên paşerojê dikarin bibihîzin û fêr bibin.