Ehmedê Xanî

Ehmedê Xanî kî ye?

Ehmedê Xanî yek ji navdartirîn kesatiyên edebiyat û ramana klasîk a kurdî û yek ji wan kesayetiyên ku bandoreke dirêj li pêşketina wêjeya bi zimanê kurdî hatiye nivîsandin tê hesibandin.

Xanî ne tenê helbestvan bû; Ew alim, mîstîk, mamoste û ramanwer bû. Wî li ser ol, ziman û edebiyatê nivîsî û zimanê kurdî di xebatên perwerdeyî, rewşenbîrî û edebî de bi kar anî di demekê de ku erebî û farisî di warê perwerde û çandê de li herêmê cihekî berfireh girtibûn.

Encyclopaedia Iranica wî wek helbestvan, mîstîk, zana û bîrmendê kurd ê navdar bi nav dike û diyar dike ku hin lêkolîner wî yek ji kesên destpêkê yên geşedana ramana neteweyî ya kurdî dibînin.

Jidayikbûn û mezinbûn

Di çavkaniyan de di derbarê sala jidayikbûna wî de nakokî bi sînor hene.

Ansîklopediya Iranica jiyana wî di navbera salên 1650 û 1707an de cih digire, di Ansîklopediya Îslamî ya TDV de jî tê gotin ku ew di sala 1061ê hicrî/1651ê mîladî de hatiye dinê û dibêje ku navê bavê wî Îlyas bûye. Ji ber vê yekê sala jidayikbûna wî li vir bi qasî 1650–1651 hatiye dayîn.

Çavkaniyên wê bi herêma Colemêrgê ve girê didin. Ji bo paşnavê "Xanî", TDV ji bo eslê wê çend raveyên muhtemel dide, di nav wan de girêdana wê ya bi gundekî bi navê Xanê yê nêzî Hekariyê re an jî bi eşîrek an malbatek bi navekî nêzîk ve; Çavkanî bi yekcarî yek ravekirinê pêşniyar nakin.

Perwerde û rêwîtiyên wî

Ehmedê Xanî xwendina xwe li dibistanên olî yên kevneşopî wergirtiye û ji bo qedandina xwendina xwe çûye herêmên cuda.

Jêderan behsa wê yekê dikin ku wî bi zimanê Erebî, zargotinî û zanistên olî xwendiye û bi stêrnasiyê re jî eleqedar bûye. Îranica îhtîmala sefera wî bo Sûriye û Misrê nîşan dide, lê ev yek wekî teqez nîşan nade û sefera van her du welatan wek çîrokek muhtemel e, ne rastiyek piştrastkirî ye.

Belgeyên ji berhemên wî diyar dikin ku ew demekê li girava Botanê ku wê demê navendeke girîng a mîrnişîniya kurdan bû, jiyaye û paşê koçî Bayezîdê kiriye.

Çima di wêjeya kurdî de cihekî girîng digire?

Girîngiya Xanî ji wê yekê tê ku wî zimanê kurdî di gelek warên wêjeyî, perwerdeyî, olî û ramanî de kiriye amûra vegotinê.

Ansîklopediya Iranica diyar dike ku berhemên wî ji serdema wî heta salên 1930an di dibistanên kevneşopî yên kurdî de hatine hînkirin, ku ev yek nîşana berdewamiya hebûna wan a perwerdehî û çandî ye bi sedsalan piştî mirina wî.

Berhemên wî yên herî berbiçav

1. Mem û Zîn

Navdartirîn berhema Ahmet Xanî ye, di edebiyata kurdî ya klasîk de yek ji metnên herî navdar e.

Xanî berhema xwe li ser çîrokeke evînî ya gelêrî ya Kurdî ya kevnar a ku bi kevneşopiya Memê Alan ve girêdayî ye, ji nû ve şekil kiriye û kiriye berhemeke edebî ya nivîskî û beşên mîstîk, felsefî, civakî û rewşenbîrî lê zêde kirine. Encyclopaedia Iranica çîroka Memê Alan wekî yek ji navdartirîn çîrokên kevneşopiya devkî ya kurdî bi nav dike û helbesta Xanî ya nivîskî jî bûye yek ji navdartirîn berhemên edebiyata kurdî ya klasîk.

Çîrok li dora Mem û Zeyn, du evîndarên ku ji ber şert û mercan rê li ber hevdîtinan nagirin, diqewime.

Mem evîndarê Zeyn dibe, lê Bekir rê li ber wan digire, û bûyer bi mirina Mem û paşê jî Zeyn diqede, çîroka evînê vediguhere trajediyek ku, di nivîsa Xanî de, ji çîroka hestyarî tenê têgînên berfirehtir di xwe de digire. Di Ansîklopediya TDV de tê gotin ku Xanî di xebata xwe de fikir û dîtinên xwe yên li ser pirsgirêkên civakî, îdarî û çandî yên serdema xwe jî cih girtiye.

Referans di derbarê tarîxa qedandina xebatê de cuda ne. TDV ji nivîsê derdixe holê ku ew li dora sala 1693-an hatîye qedandin, lê referansên din tarîxa 1694-an didin. Li gorî vê yekê, xebat bi gelemperî di salên 1690-an de têne destnîşan kirin.

2. Nûbihara Biçûkan

ji bo têgihîştina aliyê perwerdehiya Xanî xebatek pir girîng e.

ferhengeke Erebî-Kurdî ye ku ji aliyê Xanî ve hatiye organîzekirin bi awayekî ku ji xwendekaran re dibe alîkar ku peyvan bidest bixin.

Li gor Ansîklopediya Iranica, Xanî ev kar di sala 1683an de qedandiye, û tê de nêzîkî 950 peyvên erebî û wateyên wan di kurdî de cih digirin, û ansîklopedî ew wek yekemîn ferhenga ku bi kurdî hatiye nivîsandin bi nav dike.

Xwezaya vê pirtûkê aliyekî din ê kesayetiya Xanî radixe ber çavan: wî ne tenê ji bo elîta edebiyatê nivîsandiye, lê bi zimanê kurdî jî materyalên perwerdehiyê amade kiriye.

3. Eqîdeya Îmanê – Eqîdeya Îmanê

Xebateke perwerdehiya olî ku bi zimanê Kurdî hatiye organîzekirin.

Li gor Iranica, ew ji 73 dubendiyan pêk tê ku Xanî bingehên baweriya îslamê di zimanê kurdî de vedibêje.

Ev berhem, digel berhemên wî yên din, berfirehîya berjewendîyên wî yên di navbera edebîyat, ziman, perwerde û olî de nîşan dide.

4. Çarkûşe

Xanî bi helbestên pirzimanî jî tê hesibandin; TDV’ê diyar dike ku di xebata Çarkûşe ya ku derketiye de çarqateyên ku tê de kurdî, erebî, farisî û tirkî hatine bikaranîn cih digire û mijarên wekî evîn, veqetîn û hevdîtînê dike.

Ji bo hin pirtûkên din ên ku di dîrokê de jê re hatine veqetandin, TDV destnîşan dike ku rastbûna vegirtina wan ji wî re nehatiye îsbat kirin, û veqetandina wan ji wî re ne diyar e.

Ehmedê Xanî bifikire

Wêjeya Xanî ji ramanên wî yên olî, mîstîk û civakî nayê veqetandin.

Di nivîsên xwe de bi mijarên hebûn, ehlaq, zanîn û evîna xwedayî ve mijûl bûye û di bin bandora mîrata tesewufî û edebî ya beriya wî de maye. TDV'ê anî ziman ku ew di bin bandora helbestvan û sofiyên wekî Celal El-Dîn Rumî û Ebdulrehman el-Camî de maye.

Di heman demê de di Mem û Zeynê de şert û mercên civaka kurd ên serdema xwe û mijarên desthilatdarî, parçebûn û zanînê nirxandiye.

Loma jî lêkolînerên nûjen hin beşên Xanî wek derbirîna destpêkê ya hişmendiya neteweperestiya kurd xwendine û Encyclopaedia Iranica dibêje ku hin lêkolîner wî wekî yek ji destpêka rewşenbîrî ya neteweperweriya kurdî dihesibînin. Lê ev taybetmendiyek zanistî ya paşîn a ramanên wî ye, ne sernavek dîrokî ya lihevhatî ye.

Xanî û zimanê kurdî

Yek ji taybetiyên herî diyar ên projeya Xanî hilbijartina wî ya nivîsandina bi kurdî di berhemên edebî, perwerdeyî û olî de ye.

Mem û Zeyn xebateke edebî ya sereke bi kurdî pêşkêş kirin, Nobahara Bjokan dersên ferhengê dan, Eqîdeya Îmanê jî mijarên olî bi kurdî pêşkêş kirin.

Bi vî awayî navê wî bi dîroka pêşketina edebiyata kurdî ya nivîskî, bi taybetî edebiyata klasîk a kurmancî ve hat girêdan. Îranica dide zanîn ku Mela Cezîrî di danîna hîmên edebiyata kurdî ya klasîk de beşdar bûye, Xanî jî bi rêya Mem û Zeynê, kedek din a mezin di pêşxistina edebiyata kurdî ya nivîskî de kiriye.

Salên dawî û mirin

Di demeke jiyana xwe de, Xanî koçî Bayezîdê dike û çavkanî diyar dikin ku ew di sala 1707an de li wir wefat kiriye, her çend li ser rastbûna mutleq a tarîxê hin îhtirazên dîrokî hene.

Tirbeya ku jê re tê gotin li Dogubayezîdê li nêzî Qesra Îshak Paşa ye û TDVyê diyar dike ku ev tirbe bûye cihê ziyaretê.

mîrata Ehmedê Xanî

Bandora Ehmedê Xanî bi mirina wî neqediya.

Berhemên wî di navbera nifşan de derbas bûne, li dibistanên kevneşopî hatine xwendin û Mem û Zeyn ji nû ve hatine çapkirin û wergerandin ser ziman û zaravayên cuda. Çavkanî werger an nusxeyên bi soranî, erebî, rûsî û tirkî nîşan didin, ku ev yek bûye alîkar ku hebûna berhemê ji xwendevanên wê yên resen berfirehtir bibe.

Çîroka Mem û Zeyn jî ji pirtûkê bi xwe derbas bû, û bû beşeke berçav ji bîra edebî û çandî ya kurdî.

Agahdariya bilez

• Ehmedê Xanî zêdetirî sê sedsal berê jiyaye.
• Bi kurdiya kurmancî hatiye nivîsandin.
• Ew helbestvan, mîstîs, alim û mamoste bû û xebata wî tenê bi edebiyatê re sînordar nebû.
• Wî ferhengeke rêkxistî ya erebî-kurdî nivîsî ku tê de nêzîkî 950 peyvên erebî bi wateya wan di kurdî de cih digirin.
• Wî di Eqîdeya Îmanê de ku ji 73 dubeytan pêk tê, mijarên olî bi kurdî rave kir.
• Navê wî bi taybetî bi Mem û Zeyn ve hat girêdan, ku di edebiyata kurdî ya klasîk de bû yek ji berhemên herî navdar.
• Berhemên wî heta sedsala bîstan di nav malzemeyên xwendinê yên dibistanên kevneşopî yên kurdî de mane.

Çima em Ehmedê Xanî bi bîr tînin?

Ji ber ku bandora wî ji nivîsandina çîrokeke helbestî ya navdar derbas bû. Xanî edebiyat, ziman, perwerde, raman û mîstîsîzm li hev kir û di sedsala XVIIan de bi zimanê kurdî pirsgirêkên evîn, zanîn, ol û civakê bi kar anî.

Berhemên wî piştî zêdetir ji sê sedsalan mabûn, nemaze Mem û Zeyn, ku di dîroka wêjeya kurdî de bû yek ji nîşanên herî diyar.